اصول حرف زدن با نوجوان چیست؟
دکتر احسان خانمحمدی، مدیریت دبیرستان خاتم ولنجک:
یکی از پرتکرارترین جملههایی که از والدین مدرسه میشنوم این است: «هرچه با فرزندم حرف میزنم فایده ندارد.» جملههای بعدی هم معمولاً اینها هستند: «اگر من بگویم، رابطهام با او خراب میشود؛ شما بگویید، به حرف شما گوش میدهد.»
این جملهها فقط گلایه یا درخواست نیستند، آنها یک وضعیت مهم را نشان میدهند: اینکه والدین هم نگراناند، هم خستهاند و هم میترسند. نگران درس بچهها هستند، از بحثهای تکراری خسته شدهاند و میترسند اگر جدیتر برخورد کنند رابطهی عاطفیشان آسیب ببیند.
حضور موبایل و بازیهای دیجیتال هم معمولاً مشکل را پیچیدهتر میکند. دیر خوابیدن، سخت بیدار شدن، حواسپرتی، افت تمرکز و عصبانیتهای ناگهانی، مشکلاتی هستند که در بسیاری از خانهها دیده میشوند. البته یادمان نرود که این وضعیت نه فقط خانواده بلکه خود نوجوان را هم فرسوده میکند.
اما چرا حرف زدن با نوجوان اینقدر فرسایشی میشود؟ تجربهی ما در مدرسه یک نکتهی مهم را بارها و بارها نشان داده است: اینکه حرفزدنها بینتیجهاند و هیچ تغییری اتفاق نمیافتد فقط به خاطر این نیست که والدین از «جملههای تند و هیجانی» استفاده میکنند (که البته این مشکل هم باید برطرف شود). در چنین وضعیتی یک عامل مهمتر هم وجود دارد: عقبنشینیِ زودهنگام از ترسِ خرابشدن رابطهی والد و فرزندی.
این یعنی پدر یا مادر گفتوگو را شروع میکند، ولی وقتی نوجوان مقاومت میکند، سریع عقب مینشیند. اما دلیلش چیست؟ والدین در چنین موقعیتی گاهی با خودشان میگویند: «ولش کن، دعوا نشود.» گاهی از شدت خستگی بحث را نیمهکاره رها میکنند، گاهی هم مسئولیت را به مدرسه میسپارند و میگویند: «حرف ما را قبول نمیکند، شما بگویید.»
والدین عقبنشینی میکنند تا آرامش خانه را حفظ کنند و از رابطهی والد و فرزندی محافظت کنند اما پیام این عقبنشینی در ذهن نوجوان یک چیز است: «این قانون جدی نیست!»
وقتی این پیام بارها و بارها منتقل شود، نوجوان یاد میگیرد با طولانیکردن بحث، با بالا بردن تنش یا با اصرار زیاد میتواند مرزها را جابهجا کند و قوانین خانه را تغییر دهد. در نهایت، در چنین خانهای، همیشه بحثهای فرسایشی و بیانتها وجود دارد و اشتباهات هیچوقت اصلاح نمیشوند.
برای همین است که میگوییم برای حرف زدن با نوجوان و ارتباط با او به ساختار نیاز است؛ ساختاری که اصول و قوانینی روشن و پابرجا دارد و با چانهزدن تغییر نمیکند.
البته فراموش نکنید قوانینی که با تحقیر و تهدید اجرا شوند، مقاومت را بیشتر میکنند. بنابراین، برای داشتن رابطهای استاندارد و موفق با نوجوان، به یک ترکیب مهم نیاز دارید: احترام در گفتوگو + پایبندی به قوانین و مرزها.
سه مدل حرف زدن با نوجوان که در خانهها میبینیم
برای اینکه این موضوع را بهتر درک کنید بیایید سه مدل رایج ارتباط والدین و نوجوان را مرور کنیم.
مدل برچسبزدن و تهدید کردن
در این مدل از ارتباط، والدین از چنین جملههایی استفاده میکنند: «تو بیمسئولیت هستی.»، «همیشه گوشی دستت است.»، «از فردا گوشیات را میگیرم.»
این مدل ارتباط معمولاً نوجوان را وارد گارد دفاعی میکند. در چنین ارتباطی بحثها بالا میگیرند، نوجوانها پنهانکار میشوند و والدین هم زود خسته میشوند و از موضع خودشان عقبنشینی میکنند.
مدل عقبنشینی برای قطعکردن تنش
در این نوع از ارتباط، پس از اینکه بحثی شروع میشود، والدین معمولاً خیلی زود به چنین جملهای میرسند: «باشد، اشکالی ندارد. فقط دعوا نشود. هرطور راحتی.»
این مدل از ارتباط ممکن است باعث شود تنش موقتاً کم شود، اما بسیار مخرب است، چون نوجوان اینطور برداشت میکند که قانونها مهم نیستند و خیلی سریع کنار گذاشته میشوند. بنابراین، چون مسئله حل نشده است، بعد از مدتی، بحثها و آشفتگیها برمیگردند.
مدل استاندارد حرف زدن با نوجوان: احترام + مرز روشن
در این مدل که والدین آگاه از آن استفاده میکنند چنین جملههایی گفته میشود: «میفهمم خستهای و بازی هم برایت جذاب است، اما زمان استفاده از موبایل طبق توافق است.»
در این مدل، نوجوان، دیده میشود و به او احترام گذاشته میشود، اما قوانین و مرزها هم رها نمیشوند. این مدل همان گفتوگوی تربیتی است.
برای شروع، از «توافق یک هفتهای» استفاده کنید
بسیاری از خانوادهها از «بحثهای روزانه» خسته میشوند، چون قوانین خانه روشن نیستند یا پیگیری مداومی وجود ندارد. برای اینکه بتوانید از وضعیت ابهام بیرون بیایید و به مدل استاندارد نزدیک شوید پیشنهاد من این است از این روش استفاده کنید: توافق یک هفتهای.
این توافق باید سه ویژگی داشته باشد:
- دقیق و روشن باشد.
- نوجوان در انتخاب آن نقش داشته باشد.
- قابل پیگیری باشد و پیامد آن مشخص باشد.
مثلاً برای استفاده از موبایل در ایام مدرسه باید چنین مرزی بگذارید:
دقیق و روشن: زمان استفاده از موبایل مشخص باشد؛ مثلاً مجموعاً یک ساعت و نیم در روز.
حق انتخاب برای نوجوان: برای تعیین بازه، حق انتخاب وجود داشته باشد؛ مثلاً از فرزندتان بپرسید این زمان را قبل از شام استفاده میکنی یا بعد از انجام تکلیف؟
قابل پیگیری با پیامد واضح: پیامد گذر از مدتزمان توافقشده، از قبل، روشن باشد. مثلاً بگویید اگر امروز بیشتر از زمان توافقشده با موبایل بازی کنی، فردا زمان کمتری میتوانی بازی کنی تا برنامه به نظم خودش برگردد.
دقت کنید: یادآوری پیامد قرار نیست جنبهی تنبیه داشته باشد، بلکه قرار است این پیام را برساند که باید به قوانین پایبند بمانیم. وقتی پیامد از قبل روشن باشد، دعوا کمتر میشود، چون نوجوان با یک قانون قابل پیشبینی روبهرو است.
یکصدایی پدر و مادر؛ اصل حیاتی در حرف زدن با نوجوان
اگر پدر و مادر همصدا نباشند، هیچ قانونی در خانه پایدار نمیماند. وقتی یکی از والدین سخت میگیرد و دیگری بیتفاوت یا سهلانگارانه رفتار میکند، وقتی یکی از والدین تهدید میکند و دیگری برای حفظ آرامش خانه عقب مینشیند، نوجوان راه گریز را پیدا میکند. در چنین وضعیتی نتیجه هم روشن است: بیاثر شدن قوانین و فرسودگی والدین.
برای یک گفتوگوی نتیجهبخش، این ۳ اصل را رعایت کنید
حالا سؤال اینجاست: برای اینکه والدین، هر دو، همسو رفتار کنند و قوانین در خانه جا بیفتند، به چه نکاتی باید توجه کرد؟
۱. گفتوگوی کوتاه اما مداوم داشته باشید
هر شب چند دقیقهای وقت بگذارید و همراه با فرزندتان روزی را که گذشت مرور کنید تا بدانید همه در خانه به قوانین پایبند بودهاند یا نه. یادتان باشد که قرار نیست بحثهای طولانی داشته باشید. فقط چند دقیقه کافی است تا به چنین پرسشهایی جواب داده شود:
- امروز طبق توافق عمل کردی یا از توافقی که داشتیم عبور کردی؟
- اگر عبور کردی، دلیلش چه بود؟
- برای فردا چه تصمیمی داری تا بهتر عمل کنی؟
۲. پایبندی به توافق را تحسین کنید
پایبندی به قوانین خانه یک «مسئولیت» است و نه «لطف». بنابراین همهی اعضای خانه، چه نوجوان و چه والدین، موظفاند به قوانین خانه پایبند بمانند. با این حال، با توجه به اینکه نوجوان در این سنین هیجانیتر رفتار میکند، نیاز است تلاشهایش دیده و تحسین شود.
بنابراین، وقتی فرزند نوجوانتان نسبت به دیروز بهتر عمل کرده است، همان را ببینید و بگویید: «متوجه شدم که امروز طبق توافق پیش رفتی. ممنونم.»
۳. بحث نکنید، پیامد را اجرا کنید
اگر نوجوانتان طبق توافق پیش نرفت، لازم نیست بحثهای طولانی و فرسایشی بکنید. همان پیامدی را که از قبل مشخص کرده بودید اجرا کنید و تمام. این کار از صد بحث بیانتها نتیجهبخشتر است.
همین امروز شروع کنید…
همانطور که در این مقاله خواندیم گفتوگوی مؤثر با نوجوان سه اصل دارد:
- احترام در کلام
- مرز و قانون روشن
- پیگیری مداوم
بنابراین، هنگام حرف زدن با نوجوان نه لحن تهدیدکننده و تحقیرکننده جواب میدهد، نه عقبنشینی برای قطعکردن تنش.
پیشنهاد من این است با رعایت این سه اصل، همین امروز، قانونمندی را با یک تمرین ساده شروع کنید:
این هفته فقط روی دو موضوع توافق کنید: خواب و موبایل/ بازی.
توافق را در چند جملهی کوتاه بنویسید، پیامد منطقیاش را از قبل مشخص کنید و هر شب دو دقیقه زمان بگذارید تا بتوانید موضوع را پیگیری کنید.
اگر این کار را بهدرستی انجام دهید، تغییر واقعی اتفاق خواهد افتاد؛ در حالی که تنشها کمتر میشوند و رابطهی والد و فرزندیتان هم هیچ آسیبی نمیبیند.